Vlada Španije uvrstila je grobnicu Vjekoslav Maks Luburić u Katalog simbola protivnih demokratskom sjećanju, čime je pokrenut postupak uklanjanja fašističkih obilježja sa mjesta na kojem počivaju ostaci jednog od najokrutnijih zapovjednika ustaškog režima. Spomenik na opštinskom groblju u Carcaixentu, u Valenciji, sada potpada pod španski Zakon o demokratskom sjećanju iz 2022. godine, koji zabranjuje javno veličanje aktera povezanih s fašizmom i diktaturama.

Luburić, poznat pod nadimkom „Mesar“, bio je jedna od ključnih figura zločinačke Nezavisne Države Hrvatske i upravnik sistema koncentracionih logora Jasenovac, gdje su vršena masovna ubistva Srba, Jevreja, Roma, antifašista i drugih protivnika režima.

Nakon sloma NDH i završetka Drugog svjetskog rata, utočište je pronašao u Španiji pod zaštitom diktature Francisco Franco. Tamo je decenijama živio pod lažnim imenom Vicente Pérez García, vodeći naizgled miran život kao vlasnik štamparije, dok je istovremeno upravljao radikalnom emigrantskom propagandom.

Prema izvještaju Tehničke komisije španskog Ministarstva teritorijalne politike, spomenik u Carcaixentu predstavlja „veličanje fašizma i njegovih protagonista“, što je nespojivo sa savremenim demokratskim vrijednostima i obavezom države da obezbijedi dostojanstvo žrtvama.

Španske vlasti su zvanično obavijestile lokalnu upravu u Valenciji o obavezi hitnog uklanjanja ustaškog grba sa grobnice. Zakon takođe predviđa postavljanje informativnih tabli koje će pružiti objektivan istorijski kontekst, uključujući Luburićevu ulogu u ustaškom aparatu, genocid u Jasenovcu i okolnosti njegovog boravka u Španiji.

Povezanost Luburića sa logorom Jasenovac, gdje su stradale desetine hiljada ljudi, svrstava ga među najzloglasnije zločince 20. vijeka. Njegov život u egzilu okončan je 1969. godine, kada ga je u njegovom domu ubio Ilija Stanić, agent jugoslovenske tajne službe, zadavši mu smrtonosne udarce željeznom šipkom.

Ovim potezom, špansko Ministarstvo nastoji da ukloni mjesta koja služe za veličanje fašističkih saradnika i da ih pretvori u prostore istorijskog učenja, a ne glorifikacije zločina.

U Španiji, gdje je živio do smrti, malo ko je znao njegov pravi identitet. Za komšije je bio „Don“, „Poljak“, „General“ ili jednostavno Vicente. Niko nije slutio da u njihovom susjedstvu živi čovjek odgovoran za smrt desetina hiljada ljudi.

Bijeg u Španiju

Njegov put do Španije vodio je preko Mađarske i Italije, odakle je, prerušen u franjevca, stigao u Francusku. Međutim, zbog tadašnjih obračuna sa kolaboracionistima i političke nestabilnosti, ubrzo bježi u Frankovu Španiju.

Tamo, uz podršku vojnih i crkvenih struktura, brzo stiče zaštitu i finansijsku sigurnost. Živio je u nekoliko mjesta, oženio se i vodio štampariju iz koje je širio ustašku propagandu. Carcaixent je postao baza iz koje su objavljene hiljade propagandnih materijala.

Kraj „Don Vicenta“

Njegov kraj počinje 1967. godine dolaskom Ilije Stanića, koji se predstavio kao politički emigrant. Stekao je njegovo povjerenje i postao blizak saradnik.

Likvidacija je izvršena 20. aprila 1969. godine. Prema policijskim podacima, Luburić je najprije otrovan, a zatim ubijen udarcima čeličnom šipkom.

Njegovi posmrtni ostaci i danas se nalaze na groblju u Carcaixentu. Grob je decenijama bio mjesto okupljanja ekstremne emigracije, ali je interesovanje vremenom opalo.

Spomenik, podignut 1976. godine, sadrži simbole i natpise koji veličaju njegovu ličnost i režim kojem je pripadao, uključujući i ustaški grb.

Ovom akcijom španske vlasti potvrđuju odlučnost da uklone sve simbole koji veličaju diktature i fašizam, te da dodatno učvrste posvećenost demokratskim vrijednostima i kulturi sjećanja.