Španski skandal s grobnicama Ante Pavelića i Vjekoslava Maksa Luburića posljednjih je godina ponovo postao političko pitanje – kako u Španiji, tako i u Hrvatskoj i BiH. Rasprava o njihovim posmrtnim ostacima ovih dana dodatno se prelila u domaću politiku nakon što je saborski zastupnik Josip Dabro, na slavonskim pokladama, zapjevao stih „U Madridu grobnica od zlata, u njoj leži vođa svih Hrvata“, aludirajući na ustaškog poglavnika.

Pjesma i politička eksplozija

Bivši ministar poljoprivrede i aktuelni saborski zastupnik DP-a Josip Dabro snimljen je na lokalnim pokladama kako, uz pratnju harmonikaša koji su se kasnije pokazali kao policajci, pjeva stihove posvećene Anti Paveliću. Snimak je dospio u javnost i pretvorio se u ozbiljan politički skandal koji opterećuje vladajuću koaliciju i otvara pitanje tolerancije prema ustaškoj simbolici i revizionizmu.

Dok u Saboru traju rasprave o Dabrinom ispadu, ponovo se aktuelizuje priča o samoj madridskoj grobnici Ante Pavelića, koju i u Španiji dobar dio javnosti doživljava kao izvor srama i nelagode. Tekstovi iz španskih i regionalnih medija podsjećaju da Pavelić nije tek “lik iz pjesme”, već odgovorni vođa režima koji je sprovodio rasističke zakone i masovne zločine.

Španski socijalisti i “grobnica od skandala”

Još 2018. pojavila se ozbiljna inicijativa ljevice u Španiji da se, u okviru reforme zakona o istorijskom sjećanju, koji je trebalo da raskrsti s nasljeđem diktature Francisca Franca, riješi i pitanje grobova istaknutih stranih fašista na španskom tlu. Neki tamošnji političari željeli su da ekshumiraju posmrtne ostatke Vjekoslava Maksa Luburića, zapovjednika logora Jasenovac, koji je ondje živio pod zaštitom frankističkog režima do ubistva 1969. godine.

Gradonačelnik Carcaixenta (mjesta u kojem je Luburićev grob) Paco Salom, član ljevičarske stranke Compromís, razmatrao je svojevremeno mogućnost da kroz izmjene zakona zatraži da Hrvatska preuzme Luburićeve ostatke, a u istoj kombinaciji pominjala se i mogućnost premještanja posmrtnih ostataka Ante Pavelića iz Madrida. Udruženje “Grupa za obnavljanje istorijskog sjećanja” tvrdilo je da bi novi zakon trebalo da onemogući da grobovi ratnih zločinaca budu mjesta okupljanja ekstremne desnice, te da omogući da se tijela premjeste na diskretnije lokacije ili vrate u zemlje porijekla.

Međutim, kada je riječ o Paveliću, pravne prepreke pokazale su se tvrdokornima: on je sahranjen u porodičnoj grobnici na javnom groblju San Isidro, koju je njegova porodica regularno kupila, a u njoj počivaju i supruga i djeca. Svako oduzimanje takve privatne imovine bilo bi protivno španskom zakonu, pa se inicijativa za njegovo izmještanje za sada svela na političke poruke i povremene kampanje u medijima.

Grob u Madridu kao mjesto kontroverzi

Pavelićev grob nalazi se na groblju San Isidro u Madridu, starom gradskom groblju na kojem se od 19. vijeka sahranjuju plemićke i ugledne porodice. Grobnica porodice Pavelić uredno je označena, što ju je tokom godina pretvaralo u diskretno, ali prepoznatljivo hodočasničko mjesto dijela ekstremne desnice, kako španske, tako i hrvatske emigracije.

U proljeće 1996, dok je bio zvijezda španske Primere i svježe pojačanje Real Madrida, Davor Šuker fotografisao se uz Pavelićev grob, što je u javnost dospjelo tek 2010. godine i izazvalo burne reakcije. Tadašnji selektor Miroslav Ćiro Blažević branio je Šukera tvrdnjom da se radilo o “zafrkanciji” i podsjećao da je Šuker imao bliske prijatelje među srpskim fudbalerima, uz apel da se prestane stalno vraćati u ratnu prošlost.

Kao posjetilac Pavelićevog groba 2003. naknadno se pominjao i tadašnji ministar zdravlja Milan Kujundžić, koji je kasnije javno objašnjavao da je grob posjetio “turistički i iz znatiželje”, zajedno s grobom Francisca Franca, nazvavši Pavelića “nesretnom osobom iz hrvatske istorije”. Najnoviji fizički napad na grobnicu zabilježen je 2019, kada je grob u Madridu išaran crvenom bojom, uz nacrtane simbole srpa i čekića, petokraku i natpise SKOJ.

Pavelić: biografija, atentat, smrt

Ante Pavelić rođen je 1889. u selu Bradina kod Konjica u današnjoj BiH i po struci je bio advokat. Kao vođa Ustaškog pokreta došao je na vlast 1941. stvaranjem Nezavisne Države Hrvatske, marionetske tvorevine pod okriljem nacističke Njemačke i fašističke Italije. Njegov režim uveo je rasne zakone po uzoru na nacističke, a kroz mrežu logora, uključujući Jasenovac, sprovodio masovne progone i likvidacije Srba, Jevreja, Roma i hrvatskih antifašista. Pavelić se u Jasenovcu nije libio ni ubijanja Hrvata – hiljade su ubijene jer se nijesu slagale s njegovim režimom.

Kraj rata Pavelić dočekuje u bijegu: nakon sloma NDH preko Austrije i Rima završava u Južnoj Americi, gdje dobija utočište u Argentini pod Peronovim režimom. Jugoslovenska UDBA kontinuirano prati njegov emigrantski krug i 1957. godine na njega je u Buenos Airesu izvršen atentat – preživio je, ali je zadobio teške povrede od kojih se nikada nije u potpunosti oporavio.

Pod pritiskom međunarodnih okolnosti i nakon atentata Pavelić se seli u Španiju, gdje Franco pruža zaklon nizu evropskih fašista, ali uz uslov da se ne bave političkom aktivnošću. Umro je 1959. u Madridu u 71. godini života, nakon višegodišnjih zdravstvenih komplikacija izazvanih atentatom i izbjegličkim životom. Iako ga dio emigracije i danas romantizuje, istorijski radovi bilježe da je i u ustaškim krugovima bio predmet ogorčenja: mnogi su ga optuživali da je pri bijegu iz NDH ostavio svoje ljude na cjedilu i da je brigu o sopstvenom spasu stavio ispred odgovornosti prema saradnicima i vojnicima.

Luburić, UDBA i španska epizoda

Vjekoslav Maks Luburić, jedan od najzloglasnijih ustaških oficira i zapovjednik logora Jasenovac, nakon rata nalazi utočište u Španiji gdje živi pod imenom Vicente Roca i razvija štampariju i političku emigrantsku infrastrukturu. Za razliku od Pavelića, nastavlja otvorenu političku djelatnost protiv Jugoslavije, organizuje publikacije i održava kontakte s radikalnim emigrantskim krugovima, zbog čega ga UDBA smatra visokim prioritetom.

Godine 1969. agent jugoslovenske Službe državne bezbjednosti infiltriran u njegovu štampariju ubija ga u kući u Carcaixentu, čime završava i njegova španska epizoda, ali ne i spor oko njegovog groba. Danas se Luburićevi posmrtni ostaci nalaze na lokalnom groblju u Carcaixentu, a dio stanovnika protivi se ekshumaciji ističući da je ondje “bio potpuno integrisan”, dok ljevica upozorava da je riječ o mjestu hodočašća radikalne desnice.